Kto właściwie tworzy kulturę? Pisarz, malarz, kompozytor? Oczywiście. A wiejska śpiewaczka, która zapamiętała pieśni po swojej babce? Albo mieszkańcy, którzy przez pokolenia pielęgnowali obrzędy i zwyczaje, nie mając pojęcia, że kiedyś ktoś nazwie to dziedzictwem niematerialnym? No właśnie. Podczas XXIII Podlaskich Spotkań Regionalnych postanowiliśmy przyjrzeć się również tym mniej oczywistym twórcom. Nasza biblioteka przygotowała wystawę, a Joanna Gąska, nauczycielka bibliotekarka, wygłosiła prelekcję o kulturze niematerialnej i duchowej Ziemi Łosickiej.
Z kulturą jest pewien kłopot. Najłatwiej zauważyć to, co można obejrzeć, przeczytać albo postawić na półce. Książka ma autora, obraz podpis, rzeźba swoje miejsce na wystawie. Tymczasem ogromna część naszego dziedzictwa przez stulecia obywała się bez podpisów, katalogów i dokumentacji. Pieśni przekazywano z pamięci, zwyczajów uczono się w domu, a o dawnych wierzeniach opowiadali starsi. Nikt specjalnie nie zastanawiał się nad ich ochroną. Po prostu stanowiły część codziennego życia.
I właśnie tutaj pojawia się pytanie, nad którym warto się zatrzymać. Czy twórcą kultury jest wyłącznie ktoś, kto pozostawił po sobie konkretne dzieło? A co z ludźmi, którzy przez całe życie przekazywali innym pieśni, opowieści i zwyczaje? Gdyby nie oni, dzisiaj nie mielibyśmy czego badać, odtwarzać ani prezentować podczas regionalnych wydarzeń. Taki punkt widzenia zaproponowała nasza koleżanka Joanna Gąska w wystąpieniu „Czego nie widać? Kultura niematerialna i duchowa Ziemi Łosickiej”, przygotowanym na XXIII Podlaskie Spotkania Regionalne. Konferencję pod hasłem „Twórcy Kultury Ziemi Łosickiej” zorganizowało 24 października w Łosickim Domu Kultury Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Łosickiej.
Swoje wystąpienie rozpoczęła od archiwalnych fotografii przedstawiających obchody 700-lecia Łosic oraz pochód pierwszomajowy z 1964 roku. Część zdjęć pochodziła ze zbiorów Józefa Rumika, przechowywanych w naszej bibliotece, pozostałe z prywatnego archiwum prelegentki. Fotografie zestawione ze współczesnymi obrazami pokazały, jak zmieniały się sposoby świętowania, oficjalne uroczystości i życie społeczne. Trudno przy tym nie zauważyć, że zachowało się sporo zdjęć, ale wiedza o przedstawionych na nich ludziach bywa już znacznie skromniejsza. Później przyszła pora na sprawy jeszcze trudniejsze do skatalogowania. Dawne wierzenia, ludową religijność, obrzędy, zabobony i przydrożne kapliczki. Pojawił się św. Jan Nepomucen, procesje i dożynki. Wiara i ludowe przekonania przez stulecia wpływały na sposób życia mieszkańców, ich zwyczaje, wyobrażenia o świecie i relacje z najbliższym otoczeniem.
Dzisiaj łatwo uśmiechnąć się na wspomnienie dawnych przesądów. Tylko że nasze prababki i pradziadkowie nie traktowali ich jak ciekawostek etnograficznych. Dla nich były częścią rzeczywistości. Można oczywiście uznać, że skoro dawne wierzenia straciły znaczenie, nie warto już do nich wracać. Ale wtedy próbujemy zrozumieć przeszłość, pomijając sporą część tego, w co ludzie wierzyli i czym kierowali się na co dzień.
Jeszcze ciekawiej robi się przy pieśniach. Bo jak właściwie zabezpieczyć coś, co istnieje wyłącznie w czyjejś pamięci? Nie wystarczy postawić tego na półce i nadać numeru inwentarzowego. Trzeba znaleźć człowieka, który pieśń pamięta, zapisać ją, nagrać albo nauczyć kolejnych wykonawców. Dlatego podczas prelekcji Joanna przypomniała też kobiety, które zachowały dawne pieśni nadbużańskie. Pojawiła się historia zespołu „Podlasie”, rekonstrukcji tradycyjnych strojów nadbużańskich oraz działalności „Marysieniek” ze Starych Szpaków. Dziś mówimy o ochronie dziedzictwa, rekonstrukcjach i projektach. Dawniej wystarczała pamięć i chęć przekazania tego, co samemu otrzymało się od starszych. Oczywiście nie wszystko udało się zachować. I właśnie dlatego warto doceniać tych, dzięki którym przetrwało choćby tyle.
Z czasem pojawiły się instytucje, zespoły i stowarzyszenia, które zaczęły organizować i rozwijać lokalne życie kulturalne. W wystąpieniu przypomniano działalność Łosickiego Domu Kultury, Zespołu Pieśni i Tańca Ziemi Łosickiej, Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Łosickiej, Powiatowego Stowarzyszenia Animatorów Kultury i bibliotek. Z własnego doświadczenia wiemy, że za każdym wydarzeniem stoi znacznie więcej pracy, niż widać na gotowych fotografiach. Pomysł, przygotowania, poszukiwanie materiałów, ustalanie szczegółów, a później kolejne pomysły, bo przecież skoro jedno się udało, szkoda byłoby na tym poprzestać. I tak od lat powstają następne inicjatywy.
Na tegoroczne Spotkania przygotowaliśmy również wystawę poświęconą twórcom kultury Ziemi Łosickiej. Zebraliśmy dorobek osób związanych z regionalną literaturą, muzyką, sztuką i działalnością społeczną. W takich przedsięwzięciach szczególnie przydają się zbiory gromadzone przez kolejne pokolenia bibliotekarzy. Stare publikacje, fotografie i opracowania pozwalają przypomnieć nazwiska oraz dokonania, które z biegiem lat schodzą na dalszy plan. A przecież o to właśnie chodziło podczas tegorocznej konferencji. Żeby przypomnieć ludzi, którzy przez lata tworzyli kulturę naszego regionu, i tych, którzy nadal się tym zajmują.
Pozostałe wystąpienia przybliżyły inne dziedziny tego dorobku. Krzysztof Starczewski mówił o dziedzictwie kulturowym, Agnieszka Dudziuk o literaturze, Wojciech Antoszczuk o muzyce, Daniel Ludwiczuk o sztukach plastycznych, a Marek Jerzman o regionalistach i ich działalności.
W Łosickim Domu Kultury zaprezentowano również obrazy, rzeźby, ikony, rękodzieło i tradycyjne wypieki. Powstała także galeria prac dzieci i młodzieży uczestniczących w konkursie plastycznym „Twórcy Kultury Ziemi Łosickiej”. To dobry znak, że młodzi mieszkańcy regionu zainteresowali się postaciami, które często nie pojawiają się w szkolnych podręcznikach. Być może dla części z nich konkurs stał się początkiem całkiem nowych zainteresowań. Ważnym elementem Spotkań było również wręczenie odznaczeń „Zasłużony dla Ziemi Łosickiej”. Wśród uhonorowanych znaleźli się muzycy, regionaliści, społecznicy i osoby pielęgnujące miejscowe tradycje. Ich dorobek pokazuje, jak wiele różnych dziedzin działalności składa się na kulturę naszego regionu. Nie zabrakło młodych artystów. Chór „Huszlewiacy” ze Szkoły Podstawowej w Huszlewie wykonał hymn Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Łosickiej, uczniowie Szkoły Podstawowej w Kobylanach zaprezentowali przedstawienie „Moja mała ojczyzna”, a wydarzenie zakończył występ „Małej Ziemi Łosickiej”.
Dla naszej biblioteki, która właśnie obchodzi 70-lecie działalności, udział w konferencji był kolejną okazją do wykorzystania gromadzonych przez lata materiałów i podzielenia się wiedzą o regionie. Znamy wartość dokumentów i książek, ale równie dobrze wiemy, jak wiele informacji nigdy nie trafiło na papier. Niektóre historie można jeszcze odtworzyć dzięki wspomnieniom mieszkańców, inne niestety zniknęły razem z ludźmi, którzy je znali.
I tutaj pozwolimy sobie na małą polemikę z przekonaniem, że przeszłością powinni zajmować się wyłącznie historycy, a kulturą artyści. Gdyby tak było, wiele dawnych pieśni, zwyczajów i lokalnych opowieści prawdopodobnie nigdy nie doczekałoby się zapisania. Czasem najważniejszym źródłem okazuje się starsza sąsiadka, rodzinny album albo człowiek, który przez kilkadziesiąt lat zbierał pamiątki. Dlatego warto pytać, słuchać i zapisywać. Nawet jeśli początkowo wydaje się, że chodzi o zupełny drobiazg. Bo za kilkadziesiąt lat ktoś może właśnie tego drobiazgu szukać w bibliotece.
XXIII Podlaskie Spotkania Regionalne zorganizowało Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Łosickiej. Partnerami wydarzenia byli Biblioteka Pedagogiczna w Łosicach, Miasto i Gmina Łosice, Łosicki Dom Kultury oraz Muzeum Ziemiaństwa w Dąbrowie.
Patronat honorowy nad wydarzeniem objęli starosta powiatu łosickiego Bożena Niedzielak oraz burmistrz Miasta i Gminy Łosice Mariusz Kucewicz.
Nagrodzeni w konkursie „Twórcy Kultury Ziemi Łosickiej”
Klasy I-III szkół podstawowych
- I miejsce: Jagoda Lendzioszek, SP w Platerowie
- II miejsce: Melania Jóźwiuk, SP w Serpelicach
- III miejsce: Michalina Bąk, SP w Szpakach Starych
- Wyróżnienie: Samuel Walczuk, SP nr 1 w Łosicach
Klasy IV-VIII szkół podstawowych
- I miejsce: Nikola Repko, SP w Kobylanach
- II miejsce: Kornelia i Hanna Dołęgowskie, SP nr 1 w Łosicach
- III miejsce: Dawid Iwanowski, SP nr 2 w Łosicach
- Wyróżnienia: Zofia Kruzel, SP nr 1 w Łosicach, oraz Wernika Król, SP w Górkach
Szkoły ponadpodstawowe
- I miejsce: Klara Woźniak, I LO w Łosicach
- II miejsce: Sara Tymicka, I LO w Łosicach
- III miejsce: Zuzanna Litwiniuk, I LO w Łosicach
- Wyróżnienie: Sandra Miszczuk, I LO w Łosicach
- Nagroda specjalna: praca zbiorowa wychowanków Ośrodka Szkolno-Wychowawczego w Łosicach
Odznaczeni „Zasłużony dla Ziemi Łosickiej”
- Wanda Frączek – prezes Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Łosickiej
- Tadeusz Goś – muzyk, pedagog, animator kultury
- Marek Jerzman – nauczyciel, historyk, regionalista
- Zespół Śpiewaczy „Marysieńki” ze Starych Szpaków
- Daniel Parol – wydawca czasopisma „Kraina Bugu”, prezes Fundacji „Czysta Rzeka”
- Anna Szpura – animatorka tradycji kulinarnej
- Janusz Żuk – społecznik, praktyk ochrony środowiska
Fot. Julia Demianiuk/UMiG Łosice
